Người Việt Ngày Nay
Breaking News
Home / VĂN NGHỆ / Cải Lương trên đất Bắc

Cải Lương trên đất Bắc

Bài viết tay Cải Lương Trên Đất Bắc của tác giả Võ Kim Dung gởi đến báo NVNN, nhằm vinh danh Nghệ Thuật Cải Lương nhân dịp Giỗ Tổ Cải Lương lần thứ 9 do Nhóm Cổ Nhạc Seattle tổ chức vào chiều Thứ Sáu 21/9 tại nhà hàng Joy Palace – Seattle

Miền Nam là cái nôi: Văn minh Tây Phương
Trong cuốn Hành Trình Nhật Ký của cụ Phạm Quỳnh (Ý Việt, Pháp, 1997), cụ ghi lại lúc cụ vào Nam Kỳ 1918 và lúc cụ đi Tây, tàu ghé thương cảng Sài Gòn: 13/3/1922 (2 ngày).
Lúc vào Nam Kỳ 1918, cụ nhận thấy “Nam Kỳ bỏ Nho học đã lâu, bao nhiêu cái văn điển cũ đã hầu hết không còn”. Ngoài “Bắc – Trung Kỳ, trăm người chưa được 1 người đọc thông chữ quốc ngữ, mười người đọc thông chữ quốc ngữ chưa được một người thích xem văn chữ quốc ngữ ...” (trang 110-111)
Khi các nhà văn tiền bối Nam Kỳ: Nguyễn Trọng Quản, Trương Duy Toản, Trần Chánh Chiếu, Hồ Biểu Chánh…viết văn nói (new style), bị các nhà nho chê Hán hẹp! Nhưng cách viết mới, không có nghĩa là Hán hẹp mới hay mà Hán hẹp dở! Thế rồi, qua thời gian, Hán rộng: chết. Các nhà văn sau này chê Hán rộng, viết theo văn các nhà văn tiền bối Nam Kỳ.
Cụ ghi nhận con “người mới” Nam Kỳ nữa.
Nhân dịp tờ báo Nam Kỳ Tân Báo tổ chức sanh nhựt vừa tròn một năm tại Chợ Lớn, cụ được mời tham dự, cụ thấy: “Bữa tiệc thật vui, có cái vẻ đậm đà thân mật, không có những lối kiểu cách như ngoài ta. Nói chuyện toàn bằng tiếng Tây, ông nào cũng nói giỏi. Không những nói giỏi mà đến cái giọng nói, cái cách cử động cũng y hệt như Tây vậy...” (trang 103).
Trong chuyến đi Tây, ghé thưuơng cảng Sài Gòn. Tàu chỉ ở lại Sài Gòn 2 ngày rồi đi Singapore. Ở đây cụ mới tập sự ăn mặt theo Tây, nhưng cụ thấy: Phiền quá (trang 287).
Đặc biệt về bộ môn Ca Kịch Cải Lương.
Tàu cặp bến buổi sáng 13/3/1922, chiều, các bạn Nam Kỳ cho xe hơi đến đón cụ đi xem xiệc. Đoàn “Xiếc Tân Nam Việt” (Cirque du jeune An Nam), chủ đoàn là André Thuận.
Xem xiệc xong có diễn thêm tân kịch đề là “Vợ Ngoan Làm Quan Cho Chồng” của Hồ Văn Lang.
Đây là tuồng cải lương lần đầu tiên cụ Phạm Quỳnh xem, cụ gọi là Tân Kịch và có nhận xét:
“Trước, tôi vẫn biết trong Nam Kỳ mấy năm nay mới xuất hiện một lối kịch mới gọi là tuồng Cải Lương, thịnh hành lắm, nhưng chưa hiểu Cải Lương ra thế nào. Nay được xem bài kịch này mới rõ. Tuồng Cải Lương là một lối kịch đạt theo kiểu mới của Âu tây, nhưng vẫn giữ cái phong vị của tuồng ta, là đương khi các vai nói chuyện vẫn như thường, lại pha thêm mấy đoạn hát theo điệu đàn, thành ra vừa là kịch, vừa là ca bản tân, bản cựu, tưởng cũng là một lối tuồng hợp với trình độ người mình hiện bây giờ. Ngoài Bắc ta có muốn Cải Lương diễn kịch, có lẽ cũng theo một lối ấy trong ít lâu, rồi mới mong tìm được một cái thể khác thích đáng hơn. Nếu thế thì đồng bào ta trong Nam Kỳ đã thí nghiệm rồi, ta cứ việc nhân đấy mà châm chước” (trang 212-214).
Và từ đó, cho đến năm 1975, Cải Lương đã phát triển mạnh. Nếu như cụ còn sống vào Sài Gòn xem Cải Lương, chắc cụ phải mê như tôi, từ ngoài Trung vào Sài Gòn học, đã xin làm hội viên Cải Lương vĩnh viễn cho đến nay.
Trong khi chờ Bắc Kỳ đi theo con đường Cải Lương, thì năm 1921, trí thức Miền Nam ra Hà Nội học, các sinh viên nhờ Phạm Công Bình soạn tuồng Cải Lương, ông ấy soạn vở tuồng “Tối Độc Phụ Nhơn Tâm” lý do là giúp hội ái hữu sinh viên Cao Đẳng Đông Dương (Amicalé de l’université Indochinoise)) và giúp cho người Bắc biết Cải Lương của Nam Kỳ. Viết xong tuồng nhưng không có đào kép người Nam Kỳ ở Bắc, nên đến ngày bãi trường vẫn chưa diễn (Bước Đường Cải Lương, Nguyễn Tuấn Khanh, trang 139-140).
Qua các dẫn chứng trên, chúng ta cần xét lại, theo tôi, Cải Lương có trước 1918. Vì nếu Cải Lương ra đời vào năm 1918 thì chàng sinh viên không thể “rành” Cải Lương để soạn tuồng. Cụ Phạm Quỳnh cũng thấy “mấy năm trước thịnh hành lắm”. Cải Lương, theo người viết, không từ Hát Bội, vì lúc đó giới Tây học đặc theo lối kịch kiểu Âu Tây.
Mặt khác, Cải Lương là nhà quê? Cải Lương nếu là nhà quê, thì học giả Phạm Quỳnh, một nhà Tây học không bao giờ khuyến khích Bắc Kỳ đi theo lối ấy. Trong khi đó các nhà Tây học, chủ đoàn Cải Lương: Andre Thận, soạn giả: Hồ Văn lang, Trương Duy Toản, …đã đóng góp cho nghành kịch nghệ Cải Lương, thì không thể nói Cải Lương quê mùa, nhà quê.
Còn hát Bội, Hát Chèo …không phải quê mùa! Nhưng quần chúng chê!
Cá nhân người viết, nếu được làm kẻ quê mùa để nghe Vọng Cổ, Cải Lương thì tôi sẽ tình nguyện được làm quê mùa. Thế nhưng ở Miền Nam nhiều giới trí thức tôi có dịp quen biết cho rằng: Nếu không nghe Cải Lương thì không phải là trí thức.
Ở Bắc Kỳ sau này có lập gánh hát Cải Lương như gánh Đức Huy, Nhạc sĩ Phạm Duy đã theo gánh hát này. Gánh Kim Chung của ông Bầu Long, gánh này đã di tản vào Sài Gòn 1954. (Một khi đã muốn thành lập gánh hát, ở Bắc Kỳ trước đó phải có người biết hát Cải Lương thạo nghề, nếu không chẳng ai dám lập gánh hát).
Nhu vậy Cải Lương đã được quần chúng từ Nam Kỳ ra Bắc ái mộ. Ở Đà Nẵng, 1969, Nhà văn Nguyễn Văn Xuân viết khảo cứu: :”Khi Những Lưu Dân Trở Lại” có ghi nhận bộ môn Cải Lương “Khi tung ra Trung, Cải Lương được quần chúng đón nhận niềm nỡ…”. Thế nhưng lạ lùng thay! Hà Nội là thủ đô thứ 2 đón tiếp Cải Lương nồng hậu nhất, sau Sài Gòn. Đây ta lại nghe ông Tô Ngọc, một người Bắc nhìn nhận: Cái môn Cải Lương ở ngoài Bắc rất được ưa chuộng. Cũng như dân Nam Kỳ, dân Bắc Kỳ cũng khoái 6 câu vọng cổ mùi rệu … (Văn Nghệ, Cali, tái bản 1990, trang 89-90).
Vì Cải Lương được dân chúng Bắc Kỳ khoái, nên gánh cô Thanh Tùng ra Bác Kỳ ở lại cả năm trời.

Võ Kim Dung

Chú thích: Gánh Cải Lương của cô Thanh Tùng. Theo ký giả Nguyễn Ang Ca (ông cùng Trần Tấn Quốc lập giải Thanh Tâm, soạn tuồng Cải Lương với Viễn Châu: Hoa Mộc Lan, …ông dùng bút hiệu Ngọc Huyền Lang). Cô Thanh Tùng là cô đào đẹp nhất sân khấu Cải Lương. Chồng cô là một trí thức du học bên Pháp, đã xử dụng đèn “tử ngoại tuyến” trên sân khấu Cải Lương (1953-1954) đầu tiên. Chủ hãng dĩa Tri Âm có viết cổ nhạc cho cô ca. Cô Thanh Tùng qua đời ngày 15/9/198 bên Anh (tuyển tập Nguyễn Ang Ca, Viên Giác, Đức, 1993).

Từ trái: Soạn giả Viễn Châu, Ký giả Nguyễn Ang Ca, bà Bầu Thơ, và Nghệ sị Thanh Nga lúc 22 tuổi

About nvngaynay

Comments are closed.

Scroll To Top